Tendinopatia Achillesa to schorzenie dotykające wielu sportowców, ale również osoby nieuprawiające wyczynowo aktywności fizycznej. Najczęściej wskazywaną przyczyną występowania tendinopatii jest przewlekła degeneracja oraz powtarzalne obciążenia mechaniczne ścięgna. Jednak z narastającą wiedzą w tym obszarze wiemy, że siedzący styl życia, czynniki genetyczne, starzenie się lub zaburzenia hormonalne mogą być również kluczowymi przyczynami powstania tendinopatii.
Budowa ścięgna Achillesa
Ścięgno Achillesa jest największym i najsilniejszym ścięgnem w organizmie człowieka. Stanowi wspólne zakończenie mięśnia brzuchatego łydki oraz płaszczkowatego, które tworzą tzw. mięsień trójgłowy łydki. Ścięgno to ma swój przyczep końcowy na guzowatości kości piętowej.
Obraz przedstawia: od góry- m.brzuchaty, m.płaszczkowaty, ścięgno Achillesa
Pod względem histologicznym budowa ścięgna Achillesa zbudowana jest głównie z równoległych włókien kolagenu typu I, które zapewniają mu dużą odporność na rozciąganie. Włókna te tworzą wielopoziomową strukturę przypominającą linę, złożoną z pęczków różnego rzędu. Przestrzenie między nimi wypełnia luźna tkanka łączna – tzw. macierz międzypowięziowa – bogata w proteoglikany, glikozaminoglikany i niewielką ilość włókien elastycznych, co wspiera elastyczność i funkcję ścięgna.
Ścięgna i ich znaczenie
Ślizganie się pęczków włókien kolagenowych podczas obciążenia (zmniejszając tarcie wewnętrzne i rozkładając obciążenie) determinuje funkcje tej struktury. Zdrowe ścięgno ma za zadanie:
⁃ transmitowanie sił z mięśni do kości,
⁃ magazynowanie oraz uwalnianie energii potrzebnej do wykonania ruchu,
⁃ absorbowanie siły i chronienie mięśni.
Jak powstaje problem w naszych ścięgnach i jak powinniśmy go rozróżniać?
Z biegiem czasu terminologia tego schorzenia się zmieniała. Dzisiaj nie powinniśmy
zrzucać winy tylko na występujący stan zapalny, a wziąć pod uwagę następujący podział:
1. Tendinitis (zapalenie ścięgna) – jako ostry stan zapalny ścięgna, najczęściej wywołany nagłym przeciążeniem lub urazem
• Objawia się bólem, obrzękiem, czasem zaczerwienieniem i uczuciem ciepła w miejscu ścięgna.
• Jest stosunkowo rzadkie przy przewlekłych problemach Achillesa, ponieważ ścięgno ma ograniczone unaczynienie i rzadko rozwija typowy stan zapalny.
2. Tendinosis (degeneracja ścięgna) – to przewlekłe, degeneracyjne zmiany w ścięgnie powstające
na skutek długotrwałych przeciążeń i często za krótkiego czasu regeneracji przed następnym treningiem lub inną aktywnością fizyczną.
• Nie towarzyszy temu klasyczny stan zapalny.
• Obserwuje się dezorganizację włókien kolagenowych, widoczne pogrubienie oraz zmniejszenie elastyczności i możliwości swobodnego ślizgu ścięgna.
Źródło: R. Gehwolf i wsp.: „Tendinopathy:The Interplay between Mechanical Stress, Inflammation, and Vascularity”(2025)
W obu sytuacjach występujący ból będzie powodował zaprzestanie lub zmniejszenie naszej aktywności fizycznej, możliwości swobodnego poruszania się, a co za tym idzie osłabienie naszych mięśni oraz sprawczości w życiu codziennym.
Teraz już rozumiemy z czym się zmagamy, ale jak możemy to leczyć ?
Przez wiele lat wskazywano potrzebę odpoczynku, a czasami nawet przestrzeganie przed jakimkolwiek obciążeniem ścięgna jako podstawę na powrót do zdrowia w przypadku tendinopatii. Było to argumentowane przede wszystkim występującym stanem zapalnym jako głównym czynnikiem występowania problemu. Najnowsza wiedza płynąca z badań naukowych podważ a jednak takie podejście i wskazuje obciążenie ścięgna oraz adaptację do wysiłku jako kluczowy czynnik wpływający na regenerację ścięgna i przygotowania go do wyzwań dnia codziennego.
Tutaj jednak jest kluczowe rozróżnienie stanu ścięgna pacjenta. Dzięki temu jesteśmy w stanie lepiej zrozumieć problem i dokładniej ukierunkować leczenie za pomocą dokładnego wywiadu, testów funkcjonalnych lub badań obrazowych jak np. badanie ultrasonograficzne.
Rehabilitacja – jak zrobić to dobrze?
W zależności od stanu pacjenta, długości trwania objawów oraz poziomu bólu dobieramy ukierunkowane narzędzia do pomocy pacjentowi.
Stan ostry, zapalny (wysoki ból i bardzo słaba reakcja na obciążenie)
W tej fazie musimy poszukać sposobu na wyciszenie objawów bólowych za pomocą modyfikacji stylu życia pacjenta, fizykoterapii a czasami nawet unieruchomienia oraz farmakologii (ze ścisłą współpracą z lekarzem ortopedą). Jednak nawiązując do poprzedniego akapitu zależy nam na jak najszybszym powrocie do obciążania ścięgna! Więc tylko kiedy ból na to pozwoli, przechodzimy do stopniowego treningu.
Tutaj świetnie sprawdzą się ćwiczenia izometryczne jako mniej drażniąca metoda stymulacji adaptacji ścięgien. Na przykład:
⁃ wspięcie na palce w pozycji siedzącej, klęczącej w wykroku lub w pozycji stojącej z przetrzymaniem napięcia od 15-30 sekund.
Stan przewlekły (trwający minimum od kilku tygodni, większe możliwość obciążenia ścięgna)
Tutaj mamy większy wachlarz możliwości działania w postaci ćwiczeń, biorąc pod uwagę wytrenowanie pacjenta. Obciążenie ekscentryczne powodujące zbudowanie pojemności ścięgna na przykład:
⁃ wspięcie na palce z obniżaniem pięty względem podłoża (na schodku) jednonóż albo obunóż.
Obciążenie izotoniczne jako wpływające na budowanie siły mięśni i ścięgna na przykład:
⁃ wspięcie na palce w wykroku z dodatkiem ciężaru zewnętrznego np. ketel lub hantel.
W przypadku sportowców naturalnym etapem będzie powrót do obciążenia dynamicznego ścięgna oraz stopniowego wdrożenia ćwiczeń specyficznych dla danego sportu.
A co z innymi czynnikami wpływającym na powstawanie chorób ścięgien?
Nasz styl życia i codzienna dbałość o szeroko pojęte zdrowie może wpływać na zaburzenie dobrostanu naszych ścięgien. Podwyższony cholesterol, nadwaga, cukrzyca, choroby reumatologiczne oraz niektóre leki mogą mocno przyczynić oraz utrudnić powrót do zdrowia ścięgna. Czasami wizyta u lekarza albo dietetyka może być równie pomocna jak fizjoterapia.
Podsumowanie
Za pomocą nauki i coraz bardziej zbadanego obszaru chorób ścięgien mamy dużo lepszy obraz powstawania oraz metod leczenia tendinopatii. Pomaga nam to w znalezieniu jak najlepszych sposobów do zmniejszenia bólu i powrotu do ulubionych aktywności naszych pacjentów.
Opracował
mgr Marcel Szram