Leczenie nowotworów coraz częściej kończy się sukcesem, jednak wielu pacjentów doświadcza długotrwałych następstw terapii. Jednym z najczęstszych powikłań po leczeniu chirurgicznym, radioterapii czy usunięciu węzłów chłonnych jest obrzęk limfatyczny. Dotyczy on szczególnie kobiet po leczeniu raka piersi, ale może występować również po nowotworach ginekologicznych, urologicznych, głowy i szyi czy czerniaku. Współczesna fizjoterapia onkologiczna dysponuje skutecznymi metodami wspomagania takich pacjentów, a jedną z najważniejszych jest manualny drenaż limfatyczny (MDL).

Czym jest manualny drenaż limfatyczny?

Manualny drenaż limfatyczny jest specjalistyczną techniką terapeutyczną opracowaną z myślą o usprawnianiu przepływu chłonki w układzie limfatycznym. W przeciwieństwie do klasycznego masażu nie wykorzystuje silnego nacisku ani głębokiego opracowywania tkanek. Terapeuta wykonuje bardzo delikatne, rytmiczne i powolne ruchy zgodne z anatomią naczyń limfatycznych. Celem zabiegu jest pobudzenie transportu chłonki, zmniejszenie zastoju płynów w tkankach oraz wykorzystanie alternatywnych dróg odpływu limfy w sytuacji, gdy część układu chłonnego została usunięta lub uszkodzona podczas leczenia onkologicznego. Manualny drenaż limfatyczny stanowi jeden z podstawowych elementów Kompleksowej Terapii Przeciwobrzękowej (Complete Decongestive Therapy – CDT), która według międzynarodowych wytycznych jest uznawana za złoty standard leczenia obrzęku limfatycznego.

Jak manualny drenaż limfatyczny pomaga pacjentom onkologicznym?

Wbrew często spotykanym opiniom, manualny drenaż limfatyczny nie służy „oczyszczaniu organizmu z toksyn” ani przyspieszaniu metabolizmu. Jego głównym zadaniem jest wspomaganie funkcjonowania układu limfatycznego i redukcja obrzęków. U pacjentów onkologicznych zabieg stosuje się przede wszystkim w celu zmniejszenia obrzęku kończyn, tułowia lub okolic głowy i szyi, poprawy ruchomości tkanek, ograniczenia uczucia ciężkości oraz zmniejszenia dyskomfortu i bólu. Dodatkową korzyścią może być poprawa jakości życia, komfortu codziennego funkcjonowania oraz łatwiejsze wykonywanie ćwiczeń terapeutycznych. W niektórych przypadkach drenaż znajduje również zastosowanie w opiece paliatywnej, gdzie pomaga ograniczać obrzęki i poprawiać samopoczucie chorego.

Wskazania do manualnego drenażu limfatycznego u pacjentów onkologicznych

Do najczęstszych wskazań do wykonania manualnego drenażu limfatycznego u pacjentów onkologicznych należą: obrzęk limfatyczny kończyny górnej po leczeniu raka piersi, obrzęk kończyn dolnych po leczeniu nowotworów ginekologicznych lub prostaty, obrzęki w obrębie głowy i szyi po leczeniu nowotworów tej okolicy, obrzęki tułowia po zabiegach chirurgicznych oraz stany zwiększonego ryzyka rozwoju obrzęku limfatycznego po usunięciu węzłów chłonnych. Warto podkreślić, że sam drenaż nie jest leczeniem samodzielnym. Najlepsze efekty osiąga się poprzez połączenie go z terapią uciskową, ćwiczeniami aktywującymi pompę mięśniową, edukacją pacjenta oraz odpowiednią pielęgnacją skóry. Takie kompleksowe postępowanie pozwala nie tylko zmniejszyć istniejący obrzęk, ale również ograniczyć ryzyko jego nawrotów.

Czy aktywna choroba nowotworowa jest przeciwwskazaniem do drenażu limfatycznego?

Szczególne znaczenie ma kwestia bezpieczeństwa terapii. Przez wiele lat aktywna choroba nowotworowa była traktowana jako bezwzględne przeciwwskazanie do wykonywania drenażu limfatycznego ze względu na obawy dotyczące rozsiewu komórek nowotworowych. Aktualna wiedza medyczna nie potwierdza jednak, aby prawidłowo wykonywany manualny drenaż limfatyczny zwiększał ryzyko przerzutów. Oznacza to, że sama historia choroby nowotworowej nie stanowi przeciwwskazania do terapii. Każdy przypadek powinien być jednak oceniany indywidualnie, a decyzja o wdrożeniu leczenia podejmowana po analizie stanu klinicznego pacjenta, etapu leczenia onkologicznego oraz zaleceń lekarza prowadzącego. Szczególna ostrożność jest wskazana u osób z aktywną chorobą nowotworową, rozsianymi przerzutami lub znacznym pogorszeniem stanu ogólnego.

Przeciwwskazania do manualnego drenażu limfatycznego

Najważniejszą częścią kwalifikacji do zabiegu jest wykluczenie przeciwwskazań.

Przeciwwskazania bezwzględne

Do przeciwwskazań bezwzględnych zalicza się przede wszystkim ostre stany zapalne i infekcje, takie jak róża czy cellulitis, ponieważ pobudzenie krążenia limfy może sprzyjać rozsiewowi zakażenia. Zabieg nie powinien być wykonywany również w przypadku ostrej zakrzepicy żył głębokich, niewyrównanej niewydolności serca, ciężkiej niewydolności nerek oraz innych stanów przebiegających z przeciążeniem układu krążenia. W takich sytuacjach zwiększenie transportu płynów mogłoby doprowadzić do pogorszenia stanu chorego.

Przeciwwskazania względne

Do przeciwwskazań względnych zalicza się między innymi niektóre postacie nadciśnienia tętniczego, astmę oskrzelową, zaawansowane choroby tarczycy oraz aktywną chorobę nowotworową wymagającą indywidualnej oceny ryzyka. Każdorazowo decyzja o przeprowadzeniu zabiegu powinna być poprzedzona szczegółowym wywiadem i badaniem fizjoterapeutycznym.

Podsumowanie

W praktyce klinicznej manualny drenaż limfatyczny jest wartościowym i bezpiecznym narzędziem wspomagającym leczenie pacjentów onkologicznych, pod warunkiem prawidłowej kwalifikacji do terapii oraz wykonywania zabiegu przez odpowiednio przeszkolonego fizjoterapeutę. Współczesne wytyczne podkreślają, że leczenie obrzęku limfatycznego powinno być prowadzone kompleksowo i indywidualnie, z uwzględnieniem rodzaju nowotworu, przebiegu leczenia oraz aktualnego stanu zdrowia pacjenta. Dzięki temu możliwe jest nie tylko zmniejszenie obrzęku, ale również poprawa funkcjonowania, komfortu życia i powrotu do codziennych aktywności po zakończonej terapii onkologicznej.

Bibliografia

Executive Committee of the International Society of Lymphology. The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document of the International Society of Lymphology. Lymphology. 2023.
Executive Committee of the International Society of Lymphology. The diagnosis and treatment of peripheral lymphedema: 2020 Consensus Document. Lymphology. 2020.
Executive Committee of the International Society of Lymphology. The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2016 Consensus Document. Lymphology. 2016.
Földi M., Földi E. Földi’s Textbook of Lymphology. Elsevier.
Cancer Research UK. Manual lymphatic drainage (MLD) for lymphoedema.
International Society of Lymphology. Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia obrzęku limfatycznego.